Een kruisplaat is een zware, horizontale balk die de basis vormt van het fundament van een standerdmolen.
Onder een standerdmolen liggen twee van zulke zware balken kruislings over elkaar heen: de onderste kruisplaat en de bovenste kruisplaat.
De uiteinden van deze twee balken rusten op vier gemetselde poeren (de teerlingen of stiepen). Vaak liggen er tussen het metselwerk en het hout nog houten tussenstukken (zonneblokken) om optrekkend vocht tegen te gaan.
De functie van de kruisplaten:
Dragen van de standerd: Midden op het kruispunt van de twee platen staat de zware, verticale houten spil (de standerd) waarop de hele molenkast balanceert.
Basis voor de steekbanden: Vanaf de uiteinden van de kruisplaten lopen schuine schoren (de steekbanden) omhoog naar de standerd. Deze steekbanden houden de verticale paal kaarsrecht op zijn plek en vangen de enorme zijwaartse windkrachten op.
Omdat de bovenste en de onderste kruisplaat elkaar in het midden kruisen, zijn ze daar meestal met een halfhoutsverbinding in elkaar gewerkt. Aangezien deze balken het complete gewicht van de molen overbrengen naar de stenen fundering en gevoelig zijn voor weersinvloeden (zoals regenwater dat langs de constructie loopt), moeten ze uitzonderlijk sterk en vrij van houtrot zijn. Vandaar dat bij Bourtange in 2012 de bovenste kruisplaat is vervangen om de constructieve veiligheid van de hele molenvoet te waarborgen.