DEN HAM
1821
POLDERMOLEN
Poldermolen De Eolus staat aan de westzijde van het Aduarderdiep, ten noorden van Aduard en ten oosten van Den Ham en Fransum in de provincie Groningen. De molen heeft een vlucht van 19 meter, is voorzien van zelfzwichting met Bremer stroomlijnneuzen en remkleppen, en maalt met een stalen vijzel overtollig water uit de Fransumerpolder naar het Aduarderdiep. Sinds 1 januari 2016 is de Stichting Groninger Poldermolens eigenaar van het monument, daarvoor lag het beheer bij de Molenstichting Westerkwartier.
In april 1818 stelden ingezetenen uit Wierum, Fransum, Garnwerd en Aduard voor om een poldermolen aan het Aduarderdiep te bouwen op de plek waar de Wierumertocht in het diep uitmondde. Pieter Klaassens Huizinga (1764-1844) diende het verzoek in op wiens land de molen zou komen. Goedkeuring volgde bij resolutie nummer 31 op 9 april 1821. De uitvoering begon in oktober 1821, nadat de provincie een kostenverdeling had geëist via een classificatie naar de hoogteligging van de landerijen. Met de oprichting kwam een gebied van 589 hectare onder de naam Fransummerpolder onder bemaling van de molen. Molenmaker Nicolaas Diemer uit Groningen bouwde de molen tussen augustus en december 1821 voor fl. 2.430,50.
In 1825 kondigden Gedeputeerde Staten van Groningen de aanleg aan van een met puin verhard pad langs het Aduarderdiep, vanaf de Lindt bij Aduard (Nieuwklap) tot aan de Fransumertocht, om een doorgaande trekweg naar Aduarderzijl te vormen. Omdat dit tracé tevens diende als jaagpad voor trekschuiten, mochten er geen obstakels tussen het water en de trekweg staan en kon het pad niet om de molen heen worden gelegd. De poldermolen moest daarom wijken. Op 30 juni 1827 ontving het waterschap provinciale middelen voor de verplaatsing. Molenmaker Berend de Haan uit Groningen voerde het werk uit voor
fl. 260,60, terwijl W.D. ter Borg uit Aduard fl. 101,00 ontving voor het grondwerk. De molen werd afgebroken en zestig meter verderop opnieuw opgebouwd. De oude splitsing in de Wierumertocht werd gedempt en er kwamen een nieuwe fundering en waterloop. Tussen de fundering en het diep werd land ingedijkt tot molensloot, waardoor het water sindsdien via een duiker onder de weg door in het Aduarderdiep stroomt.
Bij Statenbesluit van 14 juli 1869 werd het waterschap Fransumer-Wierumerpolder opgericht, waarvan het reglement op 22 juli 1869 werd vastgesteld. Door de aanleg van het Van Starkenborghkanaal werd de polder doormidden gesneden. Op 17 oktober 1935 volgde daarom een splitsing: het zuidelijke deel van 138 hectare werd de Nijlandsterpolder met een eigen windmotor (in 1978 overgegaan naar waterschap Westerkwartier en na 1981 gesloopt). Het noordelijke deel van 451 hectare bleef de Fransumerpolder, bemalen door De Eolus. Dit waterschap ging in 1975 op in waterschap Westerkwartier en op 31 december 1994 in waterschap Noorderzijlvest.
Tot 1895 bood het achtkant van de molen onderdak aan het molenaarsgezin, getuige de grote ramen in de veldmuren. In dat jaar verrees op het erf een vrijstaande molenaarswoning naar ontwerp van Lucas Drewes (1870-1969), die destijds gemeenteopzichter te Adorp was.
In 1924 stak molenmaker Hazenberg een tweedehands ijzeren bovenas, geleverd door Derk Holman uit Stroobos. Een deel van de oude houten as diende tot 1971 als windpeluw. Nadat deze balk later als sokkel bij een buurman had gestaan, keerde het stuk hout met het gat voor de zwichtstang terug op het molenerf. Na blikseminslag in 1927 leverde Pot een nieuwe binnenroede en werd de houten vijzel vernieuwd. In 1930 volgden op advies van Hazenberg een nieuw bovenwiel, een houten vang en een penbalk.
In 1952 werd de geklonken buitenroede verwijderd. De molen maalde ruim tien jaar met één roede totdat molenmakerij Bremer in 1963 voor fl. 18.860,00 twee nieuwe roeden aanbracht met stroomlijnneuzen en remkleppen. De ingebruikname vond plaats op 23 november 1963. Tijdens de storm in de nacht van 9 op 10 november 1969 ging de molen op hol; Riek Dijk-Rienks wist hem te vangen, maar één roede waaide nagenoeg kaal en de meeste kleppen gingen verloren. Na noodherstel begin 1970 volgde in 1972 een grote herstelbeurt van fl. 33.000,00, waarbij een stalen hoepelvang en een kruilier met rondgaande ketting werden geplaatst en het erf werd opgehoogd. In 1978 werd het rietdek vernieuwd, waar op plekken nog riet uit 1827 aanwezig was.
In de jaren tachtig van de twintigste eeuw nam een elektrisch gemaal de vaste bemalingstaak over; De Eolus bleef sindsdien stand-by voor maalwerk bij hoge waterstanden. Nadat de onderhoudstoestand terugliep, stelde de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten in juni 2008 een subsidie van 96.250 euro beschikbaar. Op 28 april 2009 werden nieuwe roeden, een nieuwe stalen vijzel en een nieuwe staart en schoren aangebracht, waarna de oplevering in juni 2009 plaatsvond. Bij de binnenroede werd de porring vergroot vanwege het dikkere rietdek. In 2022 werd de houten penbalk uit 1930 vervangen door een nieuw exemplaar.
In 1972 plaatste instructeur Bernard Dijk een oude weidemolen van de Zaanse Schans naast De Eolus. Deze weidemolen werd in 2001 gedemonteerd en in 2022 geschonken aan molenaar Rob Hoving, die hem restaureerde en onder de naam 'Lutje Meuln' terugplaatste. In 2026 reconstrueerde Hoving tevens de verdwenen negentiende-eeuwse woonruimte onder in het achtkant van De Eolus met materialen van een Groningse boerderij. Op Open Monumentendag, 12 september 2026, openden nazaten van molenaar Jan Theodorie deze gereconstrueerde woning via de herstelde molendeur.
De molenaars op De Eolus door de jaren heen: Jannes Geerts Neiland (1821-1830) Pieter Geerts Neiland (1830-1832) Tomas Egbert Lubberts (1832-1851) Roelf Willems Grasmeijer (1851-1866) Jan Lippes Theodorie (1866-1895) Louw Wobbes (1895-1921) Jan van der Werf (1921-1949) Geert van der Veen (1949-1951) Bernard Dijk (1951-2001) en Riek Dijk-Rienks (1951-2003) Rolf Wassens (2004-2012) Rob Hoving (vanaf 2013)
Jaarlijkse omwentelingen: 2021: 438.940 2022: 405.734 2023: 613.081 2024: 296.010 2025: 410.231