WINSUM
1785
STELLINGMOLEN
De oorsprong van deze achtkante molen ligt in Mensingeweer, waar Cornelis Jans Pel in 1785 een standerdmolen liet afbreken om deze te vervangen door een achtkante stellingmolen met doorlopende stijlen van de voet tot aan het boventafelement. In augustus 1801 maakte hij bekend de molen op verzoek van ingezetenen te willen verplaatsen naar Winsum. Een verzoek van P.G. Tichelaar om op die plek eveneens een pelmolen op te richten werd afgewezen, waarna de verplaatsing nog in 1801 werd uitgevoerd. In Mensingeweer stond het achtkant vermoedelijk met het ondertafelement op de begane grond. Bij de herbouw in Winsum werd de molen op hoge stiepen geplaatst, wat een extra zolder voor opslag en meer windvang opleverde. Omdat de gebruikelijke bintlaag voor een steenzolder boven in het achtkant ontbrak, bleek de constructie te slap. Dit werd opgelost door met delen van oude roeden extra veldkruizen rondom de koningspil aan te brengen. De vangbalk werd gemaakt van een deel van een oude houten roede, waaruit aan de onderkant nog restanten van de heklatten steken. Ook het spoorwiel werd verstevigd door de ruimte tussen de koningspil en de plooistukken dicht te maken. Op dit spoorwiel bevindt zich naast het kammen luiwerk een wiel met 19 kammen voor de aandrijving van een lopende band, wat nog te zien is aan slijtsporen in een korbeel.
In 1803 boden Cornelis Jans en zijn vrouw de pelmolen met woning, schuur en tuin te koop aan. Nicolaas Jacobs Sijtsma kocht het geheel in 1804. Na zijn overlijden op 5 juni 1825 nam knecht Jacob Wybes Brommersma het bedrijf over, waarna hij er tot 1839 pelde. Gerrit Allershof Hopma kocht de molen in 1839 en bleef eigenaar tot 1862. In dat jaar kwam het bezit in handen van Geert Luitjes Wiersema. Hij liet omstreeks 1878 een koppel maalstenen op de eerste zolder onder de stelling plaatsen. Doordat de pelstenen en de waaierij in de weg stonden, kwam dit koppel ver naar buiten te liggen. De afstand tussen het spoorwiel en de schijfloop werd overbrugd met een tussenschijf, waardoor de loper de andere kant op draait dan gebruikelijk. Na het overlijden van Wiersema in 1887 zette zijn weduwe Aaltje Bartels Hopma het eigendom voort, terwijl zoon Luitje Geerts Wiersema het bedrijf bediende en later overnam. In deze periode werd de houten bovenas vervangen door een gietijzeren as, en kreeg het gevlucht een ijzeren zeilroede en een ijzeren zelfzwichtende roede.
Tijdens het pellen op 1 februari 1935 brak de zeilroede, waarbij schade ontstond aan de lange spruit, de stelling en de schuur. Wiersema overwoog afbraak, maar liet de schade herstellen en stak een nieuwe roede, waarna beide roeden zelfzwichtend waren. Luitje Geert Wiersema maalde tot zijn overlijden in 1939. In 1941 kocht de mechanische pellerij Benes uit Hoogezand de molen. Dit bedrijf sloopte beide pelstenen, de pelvloer en de waaierij, waarna de stelling voortaan via trappen bereikbaar werd. Onderdelen zoals een pelromp, pelspil en zwaaibalk bleven bewaard. Benes schafte een motorgemaal aan en verhuurde de molen van 1941 tot 1950 aan Ritske Hoogstra en in 1950 aan A. Muda. Na stormschade aan de stelling in 1947 nam het gebruik van windkracht af, tot de molen enkele jaren later stil kwam te staan en in verval raakte.
Molenaar H. van Hoorn nam de molen in 1966 over van Benes en verkocht deze in 1967 voor een gulden aan de gemeente Winsum. De gemeente verving het rietdek aan de westkant om de romp waterdicht te maken. In 1975 en 1976 volgde een grote restauratie met vernieuwing van de stelling, de kap en het rietdek aan de oostzijde. Vrijwillig molenaar Rias Bakema nam daarna het draaien op zich. In 1992 kwam het beheer bij de Molenstichting Winsum, die in 1994 het rietdek aan de westkant liet vernieuwen.
Wegens de slechte staat van het gevlucht werd de molen in 2006 stilgezet en ontdaan van kleppen. De staart, korte spruit, achterkeuvelens en kruilier werden in september 2008 vervangen. In maart 2011 werd een nieuwe binnenroede met aluminium kleppen gestoken, waarmee de molen na vijf jaar weer maalvaardig werd. De molen bleef regelmatig draaien: in 2021 werden 172.265 omwentelingen geregistreerd, in 2022 waren dat er 151.821, in 2023 telde het instrument 109.000 omwentelingen voor de teller defect raakte, en in 2024 bereikte het aantal 132.693 omwentelingen.
Ook in 2025 moesten de kleppen herzien worden. Op de binnenroede werden de kleppen vernieuwd en de pal vernieuwd.
