Het Ten Have-systeem (ontwikkeld door de Achterhoekse molenmaker G.J. ten Have in 1939) is een ingenieuze vorm van zelfzwichting bij windmolens. Dit systeem zorgt ervoor dat een molen bij wisselende windkracht automatisch zijn snelheid regelt zonder dat de molenaar steeds naar buiten hoeft om zeilen te minderen of te vermeerderen.
Hoe werkt het?
In plaats van traditioneel hekwerk met zeildoek, heeft een wiek met het Ten Have-systeem grote, overvleugelende houten of aluminium kleppen aan de achterzijde van de roede (de hoofdbalk van de wiek).
Bij zwakke of normale wind (Kleppen gesloten): De kleppen liggen vlak en aaneengesloten achter de roede. Dit vormt een groot, dicht oppervlak dat maximale wind vangt, waardoor de molen goed kan draaien. (Zie de linkerzijde op de tekening).
Bij toenemende of harde wind (Kleppen open): De wind drukt harder tegen de kleppen. Via een mechanisme met stangen (de zwichtstangen) die verbonden zijn met een centrale as en een zware veer of gewichten bij de staart van de molen, kunnen de kleppen om hun lengteas (scharnieren) kantelen. Neemt de windvlaag toe, dan kantelen de kleppen automatisch open. De wind waait er dan tussendoor, waardoor de druk op de wieken afneemt en de molen niet te snel of gevaarlijk hard gaat draaien. (Zie de rechterzijde op de tekening).
Zodra de wind gaat liggen: De veerspanning trekt de kleppen vanzelf weer dicht, zodat de molen zijn snelheid behoudt.
Hieronder ziet u een technische, realistische tekening die de werking en de onderdelen van dit historische systeem in detail in beeld brengt. De werking van de mechanische stangen en de kantelbare kleppen is hierin goed te zien:
