Een bovenkruier is een type windmolen waarvan alleen de kap met het wiekenkruis op de wind kan worden gedraaid, terwijl de romp en het gaande werk daaronder vast op hun fundament blijven staan. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld een standerdmolen of wipmolen, waarbij de gehele molenkast naar de wind wordt gekeerd.
De kap rust via een cirkelvormig stelsel van houten of ijzeren rollen (het rollenkruiwerk of neutenkruiwerk) op de bovenzijde van de romp (de kuip). Hierdoor kan de kap met relatief weinig weerstand 360 graden ronddraaien. De aandrijving van het mechaniek binnenin gebeurt via het bovenwiel op de bovenas, dat via de bonkelaar of kamrad de centrale, verticale koningsspil in het midden van de romp aandrijft. Omdat de as van de spil precies in het draaipunt van de kap staat, blijft de overbrenging naar de onderliggende zolders intact ongeacht de kruistand van de kap.
Binnen de categorie bovenkruiers bestaan verschillende verschijningsvormen en constructies:
Buitenkruier versus binnenkruier: Bij een buitenkruier wordt de kap vanaf de stelling of de grond gedraaid via een staartconstructie met kruirad of kruilier. Bij een binnenkruier (zoals in Noord-Holland veel voorkomt) ontbreekt de staart en kruit de molenaar de kap van binnenuit direct onder de kapzolder met behulp van hefbomen of lieren.
Bouwvorm en materiaal: Bovenkruiers kunnen zowel ronde stenen molens zijn als houten acht- of zeskanten (gedekt met riet of houten delen) op een stenen voet.
Typen naar hoogte: Afhankelijk van de nodige windvang en functie zijn bovenkruiers gebouwd als grondzeilers (vanaf de grond bediend), berg- of beltmolens (op een kunstmatige aarden wal) of stellingmolens (voorzien van een galerij op hoogte om boven bebouwing uit te steken).